Diabetes jenis 2 bukan hukuman seumur hidup

Bila doktor sebut perkataan “diabetes”, kebanyakan orang dengar satu lagi perkataan yang tak diucapkan: selamanya. Ubat seumur hidup. Pantang seumur hidup. Satu hukuman yang dijatuhkan sekali, dan dijalani sampai mati. Ramai terus menyerah pada hari diagnosis itu, sedangkan untuk sebahagian besar pesakit, hari itu sepatutnya jadi permulaan, bukan penamat.

Diabetes jenis 2 disahkan melalui ujian gula darah, tetapi nombor itu bukan tetap, ia berubah ikut apa yang berlaku dalam badan. Gambar: Tomwsulcer via Wikimedia Commons, CC0.

Skala masalah ini di Malaysia

Tinjauan Kesihatan dan Morbiditi Kebangsaan (NHMS) 2023 mendapati 15.6% orang dewasa Malaysia menghidap diabetes, naik daripada 13.4% pada 2019. Itu lebih kurang 3.9 juta orang. Yang lebih membimbangkan: dua daripada lima pesakit langsung tak tahu mereka sudah pun diabetik. Di belakang mereka pula menunggu satu barisan lagi: kira-kira 3.6 juta rakyat Malaysia berada di tahap pra-diabetes, paras gula darah yang sudah tinggi tetapi belum melewati garisan rasmi.

Kita ialah salah satu negara dengan kadar diabetes tertinggi di rantau ini. Bukan kerana genetik kita istimewa lemah, tetapi kerana persekitaran makanan kita (manis, berlemak, murah, di mana-mana) memang direka untuk menghasilkan keputusan ini.

Apa sebenarnya berlaku dalam badan

Diabetes jenis 2 bukan sekadar “gula tinggi”. Ia masalah insulin. Insulin ialah kunci yang membenarkan gula masuk ke dalam sel untuk dijadikan tenaga. Pada diabetes jenis 2, sel-sel mula tak endahkan kunci itu, keadaan dipanggil rintangan insulin, jadi gula terperangkap di dalam darah dan terus menumpuk.

Punca rintangan ini selalunya satu: lemak yang berkumpul di tempat yang salah. Bukan lemak di bawah kulit, tetapi lemak yang menyusup masuk ke dalam hati dan pankreas, organ yang sepatutnya menguruskan gula. Inilah sebabnya diabetes, hati berlemak, dan pinggang yang melebar sering datang serentak. Ketiga-tiganya cabang daripada akar yang sama.

Yang ramai tak tahu: ia boleh patah balik

Di sinilah berita yang jarang sampai ke telinga pesakit. Pada 2018, satu kajian besar di UK bernama DiRECT mengikuti pesakit diabetes jenis 2 yang menjalani program penurunan berat badan terancang. Hasilnya: 46% daripada mereka mencapai remisi dalam masa setahun: gula darah kembali normal, tanpa ubat diabetes langsung. Bagi mereka yang berjaya menurunkan 15kg atau lebih, kadar remisi melonjak melebihi 80%.

Mekanismenya masuk akal sekali kita faham puncanya. Bila lemak dikeluarkan daripada hati dan pankreas, pankreas mula berfungsi semula, dan sel-sel mula “dengar” insulin balik. Badan bukan rosak kekal. Ia cuma tersekat, dan sekatan itu boleh dibuka.

Tapi baca syaratnya betul-betul

Ini bukan janji ajaib, dan tiga perkara penting tak boleh diabaikan:

• Lebih awal, lebih tinggi peluang. Remisi paling berkesan pada tahun-tahun awal selepas diagnosis, sebelum pankreas terlalu lama tertekan. Inilah sebabnya pra-diabetes ialah tingkap emas: masa terbaik bertindak ialah sebelum garisan itu dilintasi.
• Ia “remisi”, bukan “sembuh”. Kalau berat naik balik, gula darah pun boleh naik balik. Remisi mesti dijaga, bukan dicapai sekali lepas itu lupa.
• Jangan sesekali berhenti ubat sendiri. Penurunan berat badan yang drastik mesti dibuat di bawah pengawasan doktor, kerana dos ubat perlu dilaras selari. Berhenti ubat tanpa nasihat boleh jadi bahaya.

Pengajarannya bukan “diet ketat sekarang juga”. Pengajarannya lebih asas: nombor gula darah awak bukan takdir yang dipahat. Ia mencerminkan keadaan badan awak hari ini, dan keadaan itu boleh berubah bila apa yang masuk ke dalam pinggan berubah. Bagi 3.6 juta yang masih di tahap pra-diabetes, tingkap itu masih terbuka luas. Soalannya cuma sama ada kita pilih untuk melaluinya sebelum ia tertutup.

---

Rujukan:

• NHMS 2023 Fact Sheet, Institut Kesihatan Umum (IKU), Kementerian Kesihatan Malaysia
• Primary care-led weight management for remission of type 2 diabetes (DiRECT), The Lancet (2018)
• 5-year follow-up of the Diabetes Remission Clinical Trial (DiRECT), The Lancet Diabetes & Endocrinology (2024)
• Tackling the diabetes epidemic in Malaysia, Monash Lens (2024)